Heimwee hervinden

(...)
“Ik wist van niets,ik ben
onverwachts opgedoken
de hondsrug afgegleden
achter de noorderzon aan.

ik ben een vreemde geworden
zonder taal zonder naam”
(...)

Uit 1962 is de bundel en het gedicht ‘Groningen’ van Huub Oosterhuis.  Tien coupletten over de plek waar hij nog maar kort daarvoor was aangekomen, en waarin ik teruglees wat ik heb achtergelaten. Woorden uit het gedicht als: Helpman, Hondsrug, en zo’n typisch Groningse zinsconstructie zoals: : ‘Het is ja bitterzoet’ schudden dat heimwee wakker. Ik liet de Hondsrug achter, gleed er ooit af naar beneden, naar het Westen.

Heimwee is universeel, heimwee is van iedereen die zijn plek verlaat en ergens aankomt als nieuweling. In die zin ben je altijd een ontheemde. Zaak is het niet weg te stoppen maar te koesteren als een waardevolle schat en er contact mee maken als het zich aandient en je de ruimte wordt gegund om er over te spreken. Maar al te vaak verdonkeremanen wij onze heimwee gevoelens. Onze land- en volksaard is daar misschien ook wel naar. Niet zeuren, doorgaan! Heimwee is voor kinderen en afvalligen. Heimwee roept ook argwaan op. Want, lijkt het niet een motie van wantrouwen over de nieuwe woonplek, de nieuwe invulling van het leven:”Is het hier bij ons dan niet goed of zo?”, “hoepel dan maar op, ga maar terug!” tot zelfs een tendens van ondankbaarheid nu je hier ‘mág wonen’ hier bent ‘opgevangen’. En juist dat maakt heimwee zo pijnlijk, die dubbele ontkenning; naar buiten toe én in jezelf, maken dat je werkelijk ontheemd raakt. Het vertraagt in aanzienlijke mate het aarden op je nieuwe plek en het vereist kracht om voorbij te gaan aan die intense emotie die ligt te branden onder je hart. Want hoe kun je in hemelsnaam aarden op een plek als je zo’n wezenlijk en oorspronkelijk deel van jezelf, je leven moet ontkennen?

Vreemdelingen zijn we in wezen allemaal.  Reizigers in tijd en in plaats. Na de moederschoot laten we ook allemaal onze kindertijd achter ons,  dat gedroomde paradijs, onze vluchtplaats. Dat gegeven bindt ons allemaal aan elkaar. Heimwee vindt haar oorsprong in die eerst levensjaren waarin je je losmaakt en voor het eerst beseft dat je een individu bent, dat je ergens Thuis hoort. Je ‘kiest’ uit je omgeving de plekken, de beelden waarin je jezelf herkent, die bij je passen, waarbij je je veilig voelt, in harmonie bent. Je brandmerkt jezelf als het ware met die beelden, geuren, geluiden, met de dynamiek en het ritme van die eerste omgeving en je draagt ze voor de rest van je leven met je mee. ‘Heimwee is als de geur van warm zand, droge tijm of gemaaid gras, een streep licht achter een gordijn, het geluid van kikkers in de regen.”

Marcel Proust schreef ‘De tijd hervonden’. Je kunt ook jezelf hervinden in de tijd  door je eigen  madeleine koekjes te vinden. Door het erkennen van dat zware gevoel dat je doet zuchten ook al glimlacht het leven je toe. Die dubbele bodem die je overal mee naar toe neemt, dat stilzwijgend ligt te wachten en je op dat ene onbewaakte moment als een woeste kat in  je nek springt; een geur, een bocht in een straat, een gloed tussen twee huizen, een op een bepaalde manier uitgesproken woord of zegswijze, een krijsende kraai, de wind in een beuk. Kermend laait dan die pijnlijke woekering van leegte in je middenrif weer op. Vervreemd als je vaak noodgedwongen hebt geleerd te zijn van die schat,  rest je een stille hunkering naar......naar wat? Want heimwee heeft veel gezichten. Ook in een gelukkig leven, een leven in veiligheid en harmonie kun je heimwee ervaren. Heimwee is niet alleen pijn maar ook rijkdom. Een waardevol kompas en ankerpunt. De Iranese schrijver Kader Abdolah stelt: “je moet je huis verlaten om te weten wie je bent”en psychiater Professor Dr. H.C. Rümke sprak ooit van katten en honden heimwee. (Honden hechten zich aan mensen, katten aan een plek). Voor het ene kind is alles goed als bijv. je moeder of vader maar bij je is waar je ook bent en voor de ander pas als je maar weer thuis bent, in je eigen kamer. Die plek als oerbeeld die geëtst zit op je ziel is m.n. iets wat volwassenen rest. En heimwee voel je m.n. als je bent ‘vergeten goed te zorgen’ voor dat wezenlijke in jezelf dat zich geknoopt heeft aan die plek, dat beeld, die omstandigheid, die toestand, waarin je in harmonie was met jezelf.

Tegen heimwee is geen kruid gewassen en geen andere remedie helpt dan er in alle openheid naar te kijken. Er van wegvluchten verergert de kwaal. Heimwee vertelt je dat je iets wezenlijks bent verloren al weet je soms niet precies meer waar, wanneer of waarom. Dat schept een afstand die geen rust of vrede geeft maar de verontrusting en waakzaamheid in stand houdt. Het is van belang om de bron van je heimwee terug te vinden.

Mijn remedie bleek het in gedachten terug lopen, langs alle verdwenen broodkruimels’ naar dat ene moment, op die ene plek waar ik mijzelf ooit voor het eerst in harmonie als mijn ‘complete zelf ‘had ervaren.

Omdat herinneringen zich zo makkelijk laten vervangen door beelden in de realiteit ben ik mijn beelden van die plek eerst in mijn atelier gaan schetsen. Niet mijn jeugdherinneringen in biografische zin maar de beelden die gekoppeld waren aan mijn heimwee.

Waar was het? Welke uitzichten?  Hoe het standpunt? Wat zou ik zien als ik mij weer klein zou maken. ‘De tijd zou laten krimpen door het buigen en strekken van mij knieën’,  Wat zou ik zien nu ik groot ben? Hoe rook het er? Welke geluiden zijn b lijven hangen?

Het resultaat was een script vol teksten en tekeningen. Daarmee ben ik uiteindelijk met een camera teruggegaan naar de plek van mijn jeugd. Ik hervond elk stukje van mij dat daar was achter gebleven en wat ik als het ware was vergeten met me mee te nemen naar later. Al die beelden die ik altijd met me mee heb gedragen en mijn blik hadden gekleurd van alles wat ik daarna tegen ben gekomen, herkende ik onmiddellijk; de tuin, de bomen, het huis. Ik vond blindelings al die plekjes terug zoals ik ze had bewaard in mijn hoofd en had opgeschreven in  mijn atelier. Vervolgens ben ik werkelijk teruggegaan en heb alles gefotografeerd en gefilmd zodat ik mijn hervonden schat zichtbaar kon maken in het heden. Van die reis terug heb ik een boekje gemaakt getiteld ‘Heimwee’.

Deze terugkeer naar mijn oorsprong werkte helend en louterend. Want thuisgekomen van deze ‘reis terug naar de innigste uitzichten uit mijn verleden’, merkte ik dat die holle onbenoembare pijn was verdwenen. Heim en geen wee meer. Alsof het missende stukje de puzzel  eindelijk compleet had gemaakt. Mijn heimweewas genezen.

Sindsdien herken ik bij veel mensen om mij heen beter de hunkering van het ontheemd zijn. Heimwee leeft bij kinderen, volwassenen, reizigers, vreemdelingen, dak- en thuislozen, vluchtelingen en migranten. Men moet zich handhaven op zijn nieuwe plek, in het nieuwe land, in zijn nieuwe leven. Alleen heimwee verbindt hen met thuis, met hun identiteit, met wie ze zelf zijn.  Bij mensen die niets meer kunnen ‘ophalen’, hun land of tampat zijn verloren, niet terug kunnen of mogen, ‘blij‘ moeten’ zijn met hun plek hier in veiligheid en nauwelijks ruimte durven of kunnen geven aan hun bodemloze heimwee, doet heimwee pijn en maakt het dodelijk eenzaam.

Het democratiseren van heimwee kan verhelderend en verbroederend werken. Je hoeft alleen maar te vragen en te luisteren naar het heimwee van de ander om tot een gesprek te komen. Er is geen sprake van competitie, geen ruimte voor hiërarchie. De een zijn heimwee is nooit  beter of slechter dan dat van de ander waar ook ter wereld.

Alleen de omgang met heimwee in volksaard, taal of opvoeding kan verschillen. Heimwee is in deze tijd vol van vreemdelingen en reizigers uitermate actueel. De wereld werd nooit eerder zo bereisd als nu doordat mensen kunnen, moeten, mogen of willen. Thuisloos, landloos, kerkloos of juist verbonden met de aarde waar men is opgegroeid maar waar ook een gemis kan worden ervaren. 

In religieuze zin kennen velen ook heimwee, Mensen zijn hun levensovertuiging, kerk of geloof verloren of herkennen zich niet meer in het geloof van vandaag. Men raakt in verwarring over het geloof van een ander of voelt zich bedreigd door zijn overtuigingen. We kunnen de weg niet meer vinden in de smeltkroes die onze huidige maatschappij is geworden en voelen ons verder dan ooit verwijderd van onze context of achtergrond. Herkennen en spreken over Heimwee zou de functie van het marktplein van weleer kunnen zijn waar je elkaar ontmoet en herkent en wat babbelt en uitwisselt. Spreken over heimwee maakt je minder eenzaam. Vragen naar heimwee geeft een grote voorsprong in het leggen van contact met een ander. Verschillen in leeftijd, achtergrond, cultuur, religie, kleur en zelfs taal staan dit gesprek niet in de weg. Dit authentieke super individuele fenomeen wat heimwee is, verbindt mensen heel vanzelfsprekend met elkaar. Heimwee is van het zuiverste water.

Spreken over heimwee werkt helend en kan helpen om je ergens thuis te gaan voelen. Heimwee is noodzakelijk om te kunnen aarden op welke plek dan ook. Het is de meest authentieke en wezenlijke eigenheid die je kunt ervaren.

Laat het de toegang zijn om vrede te hebben met je omgeving, met je nieuwe buren, met een nieuwe cultuur dus ook vrede hebben met jezelf en het leven dat je nu leidt. Wie zich bewust is van zijn eigen heimwee, kan ook het heimwee van de vreemdeling, de ander herkennen, waardoor deze niet zo anders en zo vreemd meer is.

De tijd hervinden en op laten gaan in het heden, in het leven hier en nu, dat heelt, want  ‘Reiziger, je wegen en je heimwee zijn zonder eind”

Mijn individuele heimwee reis en onderzoek mondde uit in het stadsbrede festival ‘HEIMWEE ‘ dat ik in november 2004 in Haarlem heb georganiseerd. Hieraan deden vrijwel alle culturele en maatschappelijke organisaties mee. Speciale programmering, exposities, lezingen, debatten, voorstellingen en films waren het resultaat

Michèle Baudet

Haarlem 2005

naar boven